Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!

(On)zinnige dubbelzinnigheid

door: Kyra Kemps

Draagt ambiguïteit bij aan de aantrekkingskracht van een krantenkop?

‘Speurtocht naar bevers in een kano’. Huh wat? Nog eens lezen dan. Maar zelfs na twee keer de kop gelezen te hebben, is het voor sommige lezers nog steeds niet helemaal duidelijk waar het artikel over gaat. Misschien dan maar het hele artikel lezen?

Een krantenkop is een belangrijk aspect van de krant: een krantenkop kan de doorslaggevende reden zijn om het volledige artikel te lezen. Dit is vooral interessant voor de krantenlezer die de krant eerder vluchtig scant dan grondig leest: de koppensneller. De door de krantenkop opgewekte visualisatie van bevers in een kano, is het resultaat van een ambigue krantenkop. Draagt deze ambiguïteit bij aan de aantrekkingskracht van de krantenkop, of zaait zij slechts verwarring?

Krantenkoppen

Kussendrager & van der Lugt (2007) geven in hun handboek voor journalistiek schrijven een definitie van een kop: ‘Een kop is een in een afwijkend lettercorps gezet opschrift boven een journalistieke tekst met als doel de lezer informatie te geven of zijn nieuwsgierigheid te prikkelen’. Daarnaast stellen zij dat een kop duidelijk, informatief en aantrekkelijk moet zijn.

Burger en de Jong (2009) stellen dat een goede kop de aandacht trekt van de koppensnellende lezer en dat die kop een eerste idee van de tekst moet geven. Koppen moeten de aandacht trekken en informatief zijn.  Hun advies is krantenkoppen informatief, kort, aantrekkelijk en klinkend te maken.
Dor (2003) stelt dat krantenkoppen gezien kunnen worden als ‘relevance optimizers’: koppen die de relevantie van het nieuwsbericht in essentie weergeven, waardoor de lezers niet veel moeite hoeven te doen om te begrijpen waar het bericht over gaat.

Voor de koppensneller is de krantenkop het visitekaartje van het artikel. De kop moet de lezer stimuleren het artikel te lezen. Het hoeft dus niet altijd zo te zijn dat de kop een beknopte samenvatting van het artikel is. Een dubbelzinnige formulering kan juist ook nieuwsgierigheid opwekken, omdat niet meteen duidelijk is waar het artikel over gaat.

Kranten stellen natuurlijk ook regels aan de koppen die gepubliceerd worden. In het Stijlboek van de Volkskrant bijvoorbeeld, worden maar liefst 16 regels genoemd waar koppen aan moeten voldoen. Zo zou een kop moeten bestaan uit een lopende zin in de tegenwoordige tijd en actieve vorm, en zou de kop de essentie van het nieuws moeten bevatten.  Tevens wordt in het reglement van de Volkskrant het belang van de eenduidigheid van krantenkoppen benadrukt: de kop moet eenduidig zijn, en dus slechts op één manier uit te leggen zijn, en de kop mag geen dubbelzinnigheden bevatten. (De Volkskrant Stijlboek, 2006).

Laat deze laatstgenoemde regel nou net de regel zijn die geschonden wordt bij een ambigue krantenkop. Maar is deze overtreding wel problematisch? Is het niet juist zo dat een krantenkop die niet direct begrepen wordt, de lezer dwingt de kop aandachtiger te bekijken? En dus de kans vergroot dat de lezer uiteindelijk het artikel gaat lezen?

Ambiguïteit

Ambiguïteit houdt kortweg in dat een uiting minstens twee mogelijke betekenissen heeft. Er zijn drie soorten ambiguïteit: lexicale, syntactische, en referentiële ambiguïteit (Ezekulie, 2015). Doorgaans wordt ook nog fonologische ambiguïteit onderscheiden als vierde soort. Aangezien het hier krantenkoppen betreft die gelezen worden in plaats van uitgesproken, wordt fonologische ambiguïteit buiten beschouwing gelaten. De drie soorten worden nu eerst kort toegelicht aan de hand van voorbeeldzinnen, en worden gevolgd door een of meer voorbeeldkrantenkoppen.

Lexicale ambiguïteit houdt in dat een woord in een zin een dubbele betekenis heeft. Bekijk de onderstaande zinnen. De ambigue woorden zijn gecursiveerd.

 

(1) Verdachte pakketjes gevonden naast bank.

(2) Ik zat al uren op mijn trein te wachten.

(3) De taxichauffeur zette zijn klant af.

 

Tieners lopen weg uit instelling, allen terecht

Algemeen Dagblad 14-12-14

 

Aantal asielzoekers Oranje bevroren

Algemeen Dagblad 06-11-14

 

Tennisclub wil geen eikels op de baan

Leeuwarder Courant 07-12-13

 

Syntactische ambiguïteit treedt op wanneer een uiting op verschillende manieren syntactisch geanalyseerd kan worden (Karreman, 2013). Zie bijvoorbeeld de volgende zinnen:

(4) Jan zag de man met een verrekijker.

(5) Oude mannen en vrouwen eerst.            

 

Zin (4) kan op twee manieren syntactisch geanalyseerd worden en heeft dus twee verschillende betekenissen:

(4a) | Jan zag | de man met een verrekijker.|                                        

(4b) | Jan zag | de man| met een verrekijker.|

Hetzelfde gaat op voor zin (5):

(5a) | Oude mannen en vrouwen | eerst.|

(5b) | Oude mannen | en vrouwen | eerst.| 

 

15 dagen cel voor man die vrouw met stok te lijf ging in Schijndel

Brabants Dagblad 11-02-2016

 

Vrouw praat alleen meer dan man in klein gezelschap

Nu.nl 17-7-2014

 

Referentiële ambiguïteit heeft te maken met de  referentiële betekenis van woorden. Dit begrip heeft betrekking op hoe woorden verwijzen naar entiteiten in een stuk tekst. Door referentiële analyse zijn we in staat te volgen over wie het verhaal of de tekst gaat. (Nieuwland, 2007).

Bij referentiële ambiguïteit is het onduidelijk naar welke entiteiten bepaalde woorden refereren. Deze onduidelijkheid komt ook mede door het simpele feit dat taalgebruikers geneigd zijn bepaalde tekstkenmerken te koppelen aan entiteiten die binnen de zin het dichtst bij staan. Dit laatste is ook het geval in onderstaande zinnen. De onduidelijke verwijswoorden zijn gecursiveerd.

 

(6) Linda nodigde Anna uit toen haar kat was overleden.

(7) Jan zei tegen Piet dat hij 100 euro had verdiend.

 

Zonder enige context is niet direct duidelijk hoe bovenstaande zinnen geinterpreteerd dienen te worden. Uiteraard kan het zo zijn dat de kop ‘toevallig’ juist geïnterpreteerd wordt. Hetzelfde geldt voor de krantenkop die ook al in de inleiding werd genoemd:

 

Speurtocht naar bevers in een kano

Algemeen Dagblad 03-07-2014

 

De aantrekkingskracht van ambigue krantenkoppen

Hoewel dit nog niet wetenschappelijk onderzocht is, moet het haast wel dat de ambigue krantenkoppen de aandacht van de koppensneller trekken. De lezer leest de kop, begrijpt wellicht niet direct wat er staat, en is dus meteen gedwongen meer aandacht te schenken aan het artikel. In dat geval is de krantenkop geslaagd: het artikel wordt gelezen.

Het is niet bekend of de auteurs van de voorbeeldkrantenkoppen opzettelijk gebruik hebben gemaakt van ambiguïteit. Waarschijnlijker is dat de ambiguïteit per toeval is ontstaan. Gelet op de voorbeeldkrantenkoppen is het wellicht juist een goed idee om bewust te spelen met ambiguïteit in krantenkoppen. De ambiguïteit zorgt er immers voor dat het vluchtig-scannen-proces van de koppensneller wordt gestaakt om het ambiguïteitsraadsel in de krantenkop op te lossen en eventueel zelfs het artikel te lezen.

Een belangrijk kritiekpunt dat zeker enige aandacht vereist is echter het feit dat de grens tussen aantrekkelijke ambiguïteit en enkel verwarring troebel is. Een krantenkop die enkel verwarring zaait, is natuurlijk nooit een succes. Deze grens is nauwelijks vast te stellen, omdat het ook goed kan dat de lezer de ambiguïteit niet eens opmerkt en de krantenkop zonder moeite leest. De redactie van een krant zou kunnen overwegen om voor het lezen van het volledige artikel de krantenkop zonder context te interpreteren. Op deze manier kan getest worden of de ambiguïteit opgemerkt wordt, en of deze dan juist uitnodigend of alleen verwarrend werkt.

Natuurlijk moet ook rekening gehouden worden met het onderwerp van het artikel. Bij een zwaar beladen onderwerp bijvoorbeeld zal een ambigue krantenkop waarschijnlijk niet positief gewaardeerd worden. Tevens zijn er ook onderzoeken die hebben aangetoond dat lezers zo min mogelijk cognitieve energie willen steken in het verwerken van een tekst, een ambigue krantenkop zou volgens deze onderzoeken dan ook geen verstandige keuze zijn.

Het is hoe dan ook zeker zinnig om na te denken over eventuele ambiguïteit in een krantenkop: tijd voor de Volkskrant om haar stijlboek te herzien?

Verder lezen

Bucaria, Chiara. "Lexical and syntactic ambiguity as a source of humor: The case of newspaper headlines." Humor 17.3 (2004): 279-310.

Burger, P., & de Jong, J. (2009). Handboek stijl. Adviezen voor aantrekkelijk schrijven. Groningen: Noordhoff Uitgevers.

Chinelo, J. E., & Macpherson, N. A. (2015). A Stylistic Exploration of Lexical Ambiguity in Newspaper Headlines. Humanity & Social Sciences Journal, 10(2), 63-72. ISO 690        

Dor, D. (2003). On newspaper headlines as relevance optimizers. Journal of pragmatics, 35, 695-721

Ezekulie Chinelo, J. "Speech Acts Ambiguity as a Pragma-Stylistic Strategy in Newspaper Headlines." Humanity & Social Sciences Journal 10.2 (2015): 47-54.

Gessel, H. V., Hulsbosch, J. K., & Huurdeman, H. (2006). De Volkskrant Stijlboek.

Karreman, J., & Enschot-van Dijk, R. V. (2013). Tekstanalyse. Methoden en toepassingen. Assen: Van Gorcum.   

Kussendrager, N. & Van der Lugt, D. (2007). Basisboek Journalistiek: achtergronden, genres, vaardigheden. Groningen/Houten: Noordhoff Uitgevers.

Nieuwland, M. (2007). Wie bedoel je? De neuro-imaging van referentiële verwerking tijdens taalbegrip. Neuropraxis, 11(5), 126-132. ISO 690

Timmerman, C. (2011). De kop blijft hangen. Een onderzoek naar lezersbehoeften, keuze voor koppen, herinnering, herkenning en waardering van nieuwsteksten. Masterscriptie Vrije Universiteit Amsterdam.