Voor de beste ervaring schakelt u JavaScript in en gebruikt u een moderne browser!

Voedingsbodem voor politiek cynisme?

Januari 2018 - door Denice Blok: "Populistische retoriek kan grote gevolgen hebben voor de democratische beleving van de samenleving."

Denice Blok

"De ceremonie van vandaag heeft een hele speciale betekenis omdat we vandaag niet alleen de macht van de ene administratie naar de andere of van de ene naar de andere partij overdragen, maar we nemen de macht uit Washington D.C. en geven die terug aan jullie, het volk”. Dit is een uitspraak van Donald Trump tijdens zijn inauguratiespeech en een illustratie van populistische retoriek die voor veel vraagtekens heeft gezorgd. In hoeverre kan het volk daadwerkelijk de macht (terug)krijgen? Is dit enkel een strategie van Trump om het volk voor zich te winnen? En in hoeverre is het realistisch dat een samenleving met grote etnische diversiteit, welvaartsverschillen en uiteenlopende meningen wordt geadresseerd als één volk?

Volgens een onderzoek van de Eurobarometer had in 2004, 47% van de Nederlandse bevolking geen vertrouwen meer in de politiek. Dit is 23% meer dan in 1997, wat aangeeft dat het wantrouwen snel gegroeid is. Tevens heeft onderzoek aangetoond dat het wantrouwen in de Verenigde Staten het grootste bleek ten tijde van Donald Trump. De vraag rijst in hoeverre populistische retoriek heeft bijgedragen aan deze groei in politiek cynisme?

Populisme

Onder andere in Europa is het populisme een snelgroeiende stroming. Zo heeft onderzoek aangetoond dat het aantal Europeanen dat op een populistische partij stemde tussen 1997 en 2017 is gestegen met 11%. Populisme heeft een duidelijke boodschap: de politiek moet een weergave zijn van het algemene belang van het volk. Ook verdeelt populisme de maatschappij in twee vijandige groepen: de pure mensen en de corrupte elite. Populistische retoriek is te herkennen aan een aantal kenmerken. Zo is er sprake van duidelijk en simpel taalgebruik en een anti-elite toon. Verder schildert een populist zichzelf af als crisismanager, die het land door de crisis heen moet helpen.

Populisten breken het vertrouwen in het politieke systeem af in een poging dit te vervangen door vertrouwen in de specifieke populist. Zo blijkt uit eerder onderzoek. Dit doen ze vaak door middel van schuldattributie naar andere politici. Dit houdt in dat ze andere politici de schuld geven van alle problemen. Er wordt gebruik gemaakt van dramatisering om onrust te creëren om zodoende steun te krijgen. Linkse populisten zetten de mensen op tegen de elite of een instelling. Rechtse populisten zetten de mensen op tegen een elite die ze ervan beschuldigen samen te spannen met een derde partij, welke kan bestaan uit bijvoorbeeld immigranten of moslims.

Meer cynisme door Wilders of door Roemer?

Gedurende twee maanden is er onder 419 Nederlandse kiesgerechtigden een online experiment uitgevoerd. Elke respondent kreeg één kort filmpje te zien waarna ze een aantal vragen moest beantwoorden. De filmpjes varieerden in populistische- en niet-populistische retoriek. Tevens is er in de filmpjes onderscheid gemaakt tussen links-populistische retoriek (Emile Roemer) en recht-populistische retoriek (Geert Wilders). Hieruit is gebleken dat populistische retoriek bijdraagt aan politiek cynisme. Wanneer dit wordt opgesplitst in links- en rechts-populistische retoriek blijkt dat het effect enkel aan de linkerzijde van het politieke spectrum geldt en niet aan de rechterzijde.

Politiek cynisme in de Verenigde Staten

Dit onderzoek is niet alleen in Nederland uitgevoerd maar ook in de Verenigde Staten. Er is gekozen om naar deze twee landen te kijken vanwege de verschillende politieke stelsels die mogelijk veel invloed zouden kunnen hebben op het effect van populistische retoriek op politiek cynisme. In de Verenigde Staten hebben 222 respondenten meegedaan aan dit onderzoek. Zij kregen dezelfde filmpjes te zien als de Nederlandse respondenten. Het politiek cynisme in de Verenigde Staten ligt hoger dan in Nederland. Er is echter geen bewijs gevonden dat politiek cynisme in de Verenigde Staten het gevolg is, dan wel versterkt wordt door populistische retoriek. Het effect van populistische retoriek op politiek cynisme is dus groter in Nederland dan in de Verenigde Staten.

Wat betekent dit voor de democratie?

Aan de ene kant kan het verhogen van politiek cynisme door populistische retoriek grote gevolgen hebben voor de democratische beleving van de samenleving. Politiek cynisme kan namelijk overgaan in ontevredenheid doordat burgers het gevoel hebben dat politici zich niet bewust zijn van of verantwoordelijk voelen voor de voorkeuren van het volk. Aan de andere kant kan het verhogen van het politiek cynisme leiden tot meer steun voor populistische partijen. Populisten breken het vertrouwen in het politieke systeem af in een poging dit te vervangen door vertrouwen in het populisme. Of het vergroten van politiek cynisme ook daadwerkelijk wordt veroorzaakt door schuldattributie in populistische retoriek blijft onduidelijk.